Tầu cao tốc Tokyo. Ảnh: Internet

Hôm qua, 26-7, tại Đà Nẵng, một công ty địa ốc đã cho khởi công tòa nhà “cao nhất miền Trung”. Một tuần trước đó, 19-7, ở đây cũng vừa khánh thành “cầu dây võng dài nhất Việt Nam”. Không chỉ riêng Đà Nẵng, Hà Tĩnh có “nhà máy thép to nhất”; Thái Nguyên có “dự án đầu tư nước ngoài lớn nhất”; Thủ đô Hà Nội cũng vừa “khởi công đường cao tốc dài nhất Việt Nam” và mới đây có thêm “dự án nghĩa trang lớn nhất khu vực Đông Nam Á”…

Jimmy Carter. Ảnh: New Yorker

Sự kiện Tổng thống Jimmy Cartervừa đến Việt Nam hôm 18-11-2009 trong một chương trình thí điểm xây nhà cho người nghèo được truyền thông rất là mờ nhạt. Có lẽ vì ít ai biết, ông chính là người chủ động “bình thường hoá” với Việt Nam n###### khi vừa nhậm chức Tổng thống. Nếu nỗ lực của ông không thất bại, Việt Nam- trong thập niên 70-80- đã mang một gương mặt khác. Tổng thống Jimmy Carter đã giải thích quyết định của mình trong bài phỏng vấn được dùng để mở đầu phần quan trọng nhất của hội thảo Việt Nam và Các Đời Tổng Thống (được tổ chức hồi tháng 12-2005 tại Boston). Bài phỏng vấn được thực hiện bởi Brian Williams, một người dẫn chương trình nổi tiếng của đài truyền hình NBC, khi ấy, tôi đã lược thuật để đăng trên Tuổi Trẻ.

Thưa ông, tôi nghĩ chúng ta nên bắt đầu từ những ảnh hưởng của chiến tranh Việt Nam lên nhiệm kỳ tổng thống của ông, cuộc đời ông, với tư cách là một cựu binh, một người cha?

Con trai lớn của tôi, Jack, nghĩ đến nghĩa vụ quân sự khi đang học ở trường kỹ nghệ Georgia. Nó cho rằng sẽ không công bằng nếu cứ ngồi nhà và nó đã rời trường để đi đến Việt Nam. Và, tôi tiếp nhận Nhà trắng từ Gerald Ford, người làm tổng thống khi cuộc rút lui khỏi Việt Nam xảy ra. Đó là một yếu tố quan trọng, xét về mặt cá nhân. N###### sau đó (1977), Chúng ta bắt đầu nói chuyện với đại diện Việt Nam tại Liên Hiệp Quốc và tại Washington để xem liệu chúng ta có bình thường hoá quan hệ với Việt Nam được không. Tuy nó đã không kết quả nhưng tôi cảm thấy hài lòng vì nó đã được bắt đầu không quá lâu sau chiến tranh.

Thưa Tổng thống, những cuộc hội đàm đó diễn ra thực sự nghiêm túc?

Nội dung những cuộc thương thuyết đó đã được đặt lên bàn Tổng thống. Tôi có những đề xuất từ Ngoại trưởng (Cyrus Vance), từ Cố vấn An ninh Quốc gia (Zbigniev Brzezinski), người ủng hộ, người chống; những đề nghị về mức độ công khai các cuộc nói chuyện bí mật đó; mức độ tham gia của các thành viên bên Quốc hội… Yêu cầu lúc đầu của phía Việt Nam là chúng ta phải bồi thường chiến tranh theo một số cách thức. Nhưng cuối cùng, tôi nhớ là năm 1978, họ rút lại đòi hỏi này. Điều phức tạp là cũng năm đó, tôi phải dồn tâm trí và đích thân đàm phán bình thường hoá với Trung Quốc. Những cuộc hội đàm giữa Isreal và Ai Cập lúc ấy cũng đang diễn ra tại trại David. Tôi phải nói rằng, năm 1978, vấn đề Việt Nam không còn là ưu tiên hàng đầu của tôi nữa.

Tôi nghĩ có thể vì nó quá sớm?

Vâng, sớm. Nhưng chúng ta mở đầu mà.

Ông từng nói, quyết định khó khăn nhất của ông là quyết định ân xá cho những người (Mỹ) trốn lính trong chiến tranh Việt Nam, đó cũng là quyết định đầu tiên của ông với tư cách Tổng thống?

Đúng. Trong lễ nhậm chức, từ trên khán đài với Tổng thông Gerald Ford, một trong những người bạn tốt và gần gũi nhất của tôi hiện nay, tôi cảm ơn ông, người mà tôi vừa đánh bại trong cuộc bầu cử năm 1976, về những gì ông đã làm để hàn gắn đất nước. Rồi tôi rời khỏi lễ đài đi vào bên trong toà nhà Quốc hội, trước khi sang Nhà Trắng, tôi ký lệnh ân xá cho những người chạy sang Canada trốn lính nhằm tránh cuộc chiến tranh Việt Nam. Riêng những người lính đào ngũ, tôi không ân xá cho họ. Đó là một quyết định khó khăn nhưng đó là một việc làm đúng.

Khi lệnh đó chưa ráo mực, ông bị chỉ trích n###### là đã “đi quá xa”. Đó có phải là bài học đầu tiên của ông với tư cách một Tổng thống?

Đó là việc đầu tiên tôi làm, không kể bài diễn văn nhậm chức. Tôi ký nó chỉ trong vòng 30 phút sau khi tôi tuyên thệ Tổng thống. Những lời chỉ trích, đương nhiên là bài học đầu tiên rồi, nhưng nó không làm tôi ngạc nhiên. Tôi đã từng là một thống đốc. Tôi hiểu, không có điều gì làm hài lòng mọi người. Nhất là một điều ám ảnh đất nước như chiến tranh Việt Nam. Tôi nghĩ đó là một bước cần thiết để khởi đầu việc hàn gắn và đưa chúng ta ra khỏi nỗi ám ảnh Việt Nam để đi tới một kỷ nguyên mới tốt đẹp hơn.

Thưa ông, ở sân bay mới đây, tôi nhìn thấy những người tình nguyện ra đón những người lính trở về từ Iraq. Tôi tự nghĩ, “nếu điều ấy đã từng xảy ra với những người lính trở về từ Việt Nam”. Người ta thường nói, “căm ghét chiến tranh, cứ việc, nhưng đừng căm ghét những người lính”. Tôi tò mò muốn biết cảm giác của ông về cảnh những người lính đã bị đối xử như thế nào khi trở về từ Việt Nam?

Như tôi đã nói, Brian, con trai tôi là một trong số họ. Con tôi về phép hai lần trong thời gian ở trong quân đội. và, nó đã bị dị ứng khi mặc quân phục trong những ngày nghỉ phép. Có khá nhiều sự khinh khi, xúc phạm và chê trách vì nó đã ngây thơ từ bỏ những đặc lợi ở trường để đến Việt Nam. cả các bạn đồng lứa cũng chê trách nó. Chỉ sau khi trở thành Tổng thống, tôi bổ nhiệm Max Cleland, một cựu binh, như anh biết, mất cả hai chân và một cánh tay ở Việt Nam, đứng đầu bộ Cựu Chiến Binh, sự hàn gắn mới bắt đầu tiến triển.

Về cuộc chiến ở Iraq, thưa Tổng thống, ông thấy thế nào khi so sánh với cuộc chiến tranh Việt Nam?

Tôi muốn so sánh một cách cẩn trọng, chiến tranh Việt Nam có một kết cục rất xấu cho nước Mỹ, một thất bại rất rõ ràng. Chúng ta phải rút lui từ trên nóc nhà bằng trực thăng ở phút chót; đối phương của ta thắng thế cả về quân sự lẫn chính trị. Tôi hy vọng, tôi chờ đợi và tôi cầu nguyện điều đó đừng xảy ra cho chúng ta ở Iraq. Có vài điểm tương đồng, nhưng tôi nghĩ, về lâu dài chúng ta không phải rút lui trong thất bại như chúng ta đã từng, ở Việt Nam.

Thưa Tổng thống, ông nghĩ sao về vai trò của Tổng thống John F. Kennedy với chiến tranh Việt Nam?

Có nhiều người tham gia trực tiếp hội thảo này hiểu điều này hơn tôi. Khi ấy tôi mới là một nhà chính trị trẻ, nhưng theo hiểu biết của tôi, trách nhiệm dẫn tới chiến tranh Việt Nam căn bản thuộc về Tổng thống Kennedy. Sau khi người Pháp rút, chúng ta nghĩ rằng, ta có thể thế chỗ họ để chống cộng ở châu Á. Tôi nghĩ Tổng thông Kennedy chỉ định tham gia có giới hạn. Nhưng khi Tổng thống Lyndon B. Johnson kế nhiệm (Tổng thông Kennedy bị ám sát năm 1963), ông đã dính líu ngày càng sâu thêm, rồi chiến tranh Việt Nam trở thành sĩ diện quốc gia và lòng tự trọng của ông ấy. Tôi nghĩ, chúng ta đã đánh giá thấp sự ngoan cường của Bắc Việt, chúng ta đồng thời đánh giá quá cao khả năng và quyết tâm những người Việt Nam ở phía chúng ta.

Ngài nghĩ sao khi nhìn lại lý thuyết Domino?

Tôi làm Tổng thông dưới thời chiến tranh lạnh, thời mà chúng ta bị cạnh tranh ở khắp nơi trên Thế giới bởi Liên Xô. Thuyết Domino và mối đe doạ của nó là một điều có thực. Nhưng chúng ta đã đánh giá sai và có phần phóng đại mối đe doạ đó. Việt Nam là một ví dụ.

Huy Đức

Lãnh đạo và dân cùng chí hướng

Chiều ngày 23-11-2009, tôi xuống Vĩnh Long lang thang trong vườn nhà ông Võ Văn Kiệt ở ấp Bình Phụng. Ngay từ khi nghỉ hưu, 2001, ông Võ Văn Kiệt đã muốn xây một ngôi nhà nhỏ trên cái nền nhà cũ ấy để có chỗ thắp nén nhang cho những người đã sinh ra 8 anh em ông. Nhưng, mãi tới cuối năm 2007, ông mới cho đặt lên ở đấy một “mái che” mấy năm sau khi đình làng được sửa. Không phải là vấn đề tiền bạc, cái ấp mà từ đó, năm 1940 ông đi làm Cách mạng, nay về lại và nhận ra là nó vẫn quá nghèo. Gia đình các anh, các chị, các cháu của ông vẫn sống ở đó trong những căn nhà đơn sơ như lối xóm.

Tôi đứng khá lâu trước một phiến đá nhỏ khắc chữ của ông: “Nơi đây, mẹ đã sinh ra chúng con”. Bên cạnh đó là một tấm bia nhỏ ghi tên tuổi những người thân và tên ông, viết như những người anh em nông dân khác.

Khi trở lại Sài Gòn, ngồi trước máy, đọc được công trình nghiên cứu của nhóm chuyên gia người Việt do TS Vũ Quang Việt chủ biên: Khủng Hoảng Kinh Tế Việt Nam 2008, Sự Sai Lầm Về Chính Sách và Vai Trò Của Tập Đoàn Kinh tế Quốc Doanh. Công trình được công bố trên Southeast Asian Affairs 2009; bản gốc tiếng Việt đăng trên tapchithoidai.org. Sau khi phân tích những nguyên nhân đem tới khủng hoảng kinh tế Việt Nam 2008, trong đó có những đầu tư thiếu hiệu quả cho các tập đoàn kinh tế nhà nước do chính Thủ tướng chỉ đạo trực tiếp, TS Vũ Quang Việt viết: “Những người chỉ trích Thủ tướng cũng không nghĩ ra cách quản lý tốt hơn các tập đoàn quốc doanh khi mà việc xây dựng doanh nghiệp nhà nước đã được coi là quốc sách”. Câu kết luận của TS Vũ Quang Việt khiến tôi nhớ lại những trăn trở cuối đời của ông Võ Văn Kiệt: duy trì lực lượng quốc doanh như hiện nay không chỉ dẫn tới khủng hoảng nhất thời mà còn là tác nhân sâu xa của cái nghèo không chỉ ở quê ông, Bình Phụng.

Tháng 3 năm 2008, trong một buổi làm việc thường lệ, ông trở nên trầm lặng. Thời điểm ấy, lạm phát tăng cao, một trong những nguyên nhân lạm phát là do nền kinh tế vận hành không hiệu quả. Khu vực làm ăn không hiệu quả nhất lại chính là khối kinh tế quốc doanh, khối kinh tế tồn tại với vai trò “định hướng”. Khó có một nghiên cứu nào phân tích vấn đề này sâu hơn công trình nói trên của nhóm TS Vũ Quang Việt, tôi không nhắc lại những con số, chỉ muốn nhắc lại lời ông Kiệt: “Chính vì sợ ‘chệch’ cái ‘hướng’ ấy mà chúng ta đã không tận dụng được thời cơ để bứt lên, cải thiện tình hình”.

Tháng 9-1995, ông Võ Văn Kiệt phát biểu: “Nếu chúng ta cho rằng kinh tế quốc doanh giữ vai trò chủ đạo là một tiêu chí của định hướng xã hội chủ nghĩa, là mục tiêu phấn đấu của dân tộc ta, thì hoàn toàn không đúng”. Khi đó ông đề nghị, để tránh nguy cơ tụt hậu, Việt Nam phải xây dựng một nền kinh tế tuân thủ các nguyên tắc của kinh tế thị trường. Nhưng, như ông Lê Văn Triết, Bộ trưởng Thương mại của ông thời đó cho biết, những dự định ấy bị coi là “chệch hướng” và ngay trong lĩnh vực thương mại, khuynh hướng “tự do kinh doanh” mà Chính phủ chủ trương đã phải xếp lại để “xây dựng quốc doanh, kiên quyết không cho tư thương đẩy lùi trận địa”.

Năm 2005, ông Võ Văn Kiệt nhìn lại: “Thay vì từ sự sụp đổ của Đông Âu và Liên Xô mà rút ra bài học, đẩy mạnh sự nghiệp đổi mới mạnh mẽ hơn, toàn diện hơn, triệt để hơn nhằm khắc phục những khuyết tật của mô hình quan liêu bao cấp dẫn đến sự suy kiệt của nền kinh tế, thì… với cái vỏ bọc của lập trường quan điểm, khuynh hướng “tả” đã kìm hãm tiến trình đổi mới mà Đại hội VI đã khởi động”. Ông nói, thật xót xa khi những người lo cho dân và bị coi là “hữu” như Kim Ngọc thì phải chịu kỷ luật còn những người người “tả”, đánh mất cơ hội phát triển của dân tộc thì chưa bao giờ phải kiểm điểm gì. Nhưng, điều đáng lo hơn, “định hướng” nếu như đã từng là “vỏ bọc của lập trường” đang tự diễn biến để trở thành “vỏ bọc của đặc quyền, đặc lợi”.

TS Nguyễn An Nguyên ( năm 2005 là nghiên cứu sinh ở đại học Rice) có lẽ là người đầu tiên khuyến cáo trên báo chí Việt Nam về sự chi phối chính sách của các nhóm lợi ích (interest groups). Tuy nhiên, nếu như các nhóm lợi ích được hình thành trong một xã hội dân sự minh bạch thì tác động của nó sẽ là bình thường; nếu các nhóm lợi ích ấy hoạt động âm thầm trong điều kiện có những chính sách có thể ký tá tại nhà thì không còn là “lợi ích” nữa mà là các nhóm đặc quyền đặc lợi (từ privileged groups đến syndication of privileged groups). Lợi ích quốc gia sẽ càng dễ dàng bị đe dọa khi những nhóm như vậy được phụ trách bởi một vài người. Trước những nhóm nhiều đặc lợi và có không ít đặc quyền, quyền quản lý họ rất dễ trở thành “rơm” và thậm chí có thể trở thành “con tin” của họ.

Công trình nghiên cứu của TS Vũ Quang Việt đã thu thập đầy đủ bằng chứng để chỉ ra thủ phạm của tình trạng lạm phát, của sự phát triển mất cân đối và không hiệu quả. Và, ông cũng đã có lý khi nhận xét, không ai có thể nghĩ ra cách quản lý tốt tập đoàn quốc doanh “khi mà việc xây dựng doanh nghiệp nhà nước đã được coi là quốc sách”. Ngay từ tháng 3-2008, ông Võ Văn Kiệt đã muốn nói ra một cách thẳng thắn thang thuốc đặc trị tình trạng này, một thang thuốc bắt đầu từ “Cương lĩnh”. Trước khi đi Hà Nội sau vụ “hai nhà báo bị bắt” ông đã trao đổi khá lâu và, ngày 21-5-2008, khi trở lại Sài Gòn, ông gọi điện thoại ngay cho tôi. Khi đó, tôi đang ở An Giang nên cuộc gặp được dời lại vào chiều 23-5-2008. Hôm ấy, ông đang bị cảm, đôi khi có vẻ như khó thở, nhưng câu chuyện vẫn kéo tới gần hết buổi chiều. Đó là buổi làm việc cuối cùng. Sáng 24-5-2008 ông vào viện rồi không bao giờ về nữa.

Có lẽ do trước khi rời Hà Nội, ông có tham gia đoàn các nhà lãnh đạo Đảng và Nhà nước viếng lăng Hồ Chủ Tịch nên trong câu chuyện chiều ngày 23-5, ông nói: “Ai nghĩ, việc Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ II đổi tên Đảng Cộng Sản thành Đảng Lao Động Việt Nam chỉ là sách lược thì không thực sự là ‘học trò’ của Hồ Chí Minh”. Năm 1951, ông Võ Văn Kiệt là đại biểu từ Nam Bộ được cử ra Việt Bắc dự Đại hội Đảng lần thứ II. Và, đúng như ông Việt Phương viết: “Hàng chục năm cuối đời, anh Sáu Dân (ông Võ Văn Kiệt) có những câu hỏi dằn vặt: Đại hội IV của Đảng năm 1976 quyết định đổi tên Đảng và đổi tên nước, là do những nguyên nhân nào”. Ông Kiệt nhìn nhận: “Cũng không thể đổ hết lỗi cho những người đứng đầu, bản thân những đại biểu như chúng tôi cũng về Đại hội IV như để dự một cuộc liên hoan mừng chiến thắng, thay vì ý thức đang quyết định những vấn đề làm thay đổi vận mệnh quốc gia, đất nước”.

Nhận thức, Đại hội không chỉ là sinh hoạt nội bộ của một đảng mà những quyết định ở đó còn ảnh hưởng đến số phận dân tộc, nên ông Võ Văn Kiệt muốn cảnh báo những sai lầm mà những đại biểu như ông đã từng gặp phải. Bắt đầu nắm trọn vẹn giang sơn kể từ năm 1975, ông Võ Văn Kiệt nhận thấy: “Đôi khi, chính tư duy ‘giáo điều’ đã chia rẽ dân tộc này; đã làm chậm tiến trình phát triển của đất nước này”. Khi đọc “Hồi Ký” của ông Lý Quang Diệu, thấy ông ấy viết, “Năm 1975, Thành phố Hồ Chí Minh có thể cạnh tranh ngang với Bangkok; còn năm 1992, tôi nghĩ, có lẽ nó đã tụt hậu 20 năm”, ông Võ Văn Kiệt nói, “Tôi đau không chịu được”. Điều cuối cùng mà ông Võ Văn Kiệt muốn góp tay “tháo gỡ” là những gì đang cản trở khả năng tập hợp sức mạnh của mọi người Việt Nam, những gì ràng buộc khiến cho các nguồn lực của quốc gia đang phải tập trung cho một khu vực hoạt động không hiệu quả. Ông nói: “Dân tộc trở thành một khối, quốc gia mạnh giàu, mới là định hướng tối cao”. Ông đề nghị để thực sự “học tập Hồ Chí Minh”, câu hỏi vì sao năm 1945, Cụ Hồ đã chọn tên nước là Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa và, năm 1951, đã đổi tên Đảng là Đảng Lao Động, nên được đưa ra thảo luận.

Tôi tin là ông đã rất tiếc khi chưa kịp gửi tới các nhà lãnh đạo những suy nghĩ nói trên và điều đó cứ đeo đuổi tôi hơn một năm qua, nhất là từ hôm đứng trong vườn nhà ông ở ấp Bình Phụng.

Huy Đức

Xem thêm Những đòi hỏi mới của thời cuộc (TVN)

Bà Ba Sương trước tòa.

Nếu như các vị thẩm phán của Tòa phúc thẩm Thành phố Cần Thơ thực sự tin rằng, “Nông trường Sông Hậu cho đến nay vẫn là một doanh nghiệp 100% vốn nhà nước, việc lập quỹ để ngoài sổ sách trái quy định là vi phạm pháp luật”, thì chúng ta nên tôn trọng quyết định của các cơ quan tố tụng.

Nhưng, nếu như bản án 8 năm tù có thể động được lòng trắc ẩn của các nông trường viên đến mức có tới 110 người ký đơn xin ở tù thay cho bà Ba Trần Ngọc Sương thì các nhà lãnh đạo đã gắn “anh hùng” cho bà Ba Sương, đã cổ vũ, tung hô mô hình của bà có thể cũng đang trăn trở. Nông trường Sông Hậu, nơi có thể coi là một trong những “thành trì cuối cùng của chủ nghĩa xã hội” trong nông nghiệp, sẽ tiếp tục “định hướng” đi đâu nếu bắt tướng giữ thành!

Ba mươi năm trước, khi cuộc chiến tranh Tây Nam kéo các đơn vị quân đội trở lại chiến trường, nông trường Quyết Thắng thuộc Tỉnh đội Hậu Giang gần như bị bỏ hóa. Ông Trần Ngọc Hoằng, nguyên là một thiếu tá, lúc bấy giờ là Phó Ty Nông Nghiệp Hậu Giang đã xung phong về đây. Ông Năm Hoằng mang theo 16 người, gồm nam nữ đoàn viên thanh niên, bộ đội xuất ngũ, học sinh trung cấp vừa ra trường. Tài sản ban đầu: 3.450 ha đất loại IV; 10 chiếc máy kéo mua chịu; 50 ngàn đồng để mua sắm nồi chảo, gạo mắm… Là mô hình tiêu biểu của chủ nghĩa xã hội trong giai đoạn ấy, nhưng ông Năm Hoằng và sau này, con gái ông là bà Ba Sương, đã không nằm chờ bao cấp. Họ tự vay vốn ngân hàng tự tích lũy làm ăn và tự đầu tư mạng lưới y tế, giáo dục, đường sá… trong khi họ có thể khai là “vùng sâu, vùng xa” để nhận tiền từ ngân sách.

Sở dĩ, hàng vạn tập đoàn, hợp tác xã, nông trường… được hình thành theo phương thức sản xuất xã hội chủ nghĩa đã tan tác hoặc chỉ còn tồn tại như những thây ma từ cuối thập niên 80, trong khi nông trường Sông Hậu vẫn tồn tại cho đến ngày nay là bởi có những con người thực lòng trung thành như cha con bà Ba Sương và có những nhà lãnh đạo muốn họ tiếp tục giữ mô hình ấy như một minh chứng: chủ nghĩa xã hội cũng có thể trở thành hiện thực. Nguồn quỹ mà Tòa coi là trái phép và buộc bà Ba Sương phải bồi thường hơn 4 tỷ 3, Luật sư Nguyễn Đăng Trừng phân tích chỉ là “các khoản tiền thu từ tận dụng đất đai… để trợ cấp ốm đau, thai sản, ma chay và hỗ trợ cất nhà ở cho nông trường viên…”, thực ra, chẳng đáng bao nhiêu so với khoản kinh phí mà cha con bà Ba Sương đã phải bỏ ra để tiếp lãnh đạo từ Trung ương tới địa phương đến tham quan “mô hình” trong suốt hơn 30 năm tồn tại.

Với tài năng của cha con bà Ba Sương, nếu không dồn sức xây dựng chủ nghĩa xã hội, hoàn toàn có thể xây dựng một tương lai giàu có cho cá nhân. Cha con bà đã tâm huyết và cũng đã được biết như là những tấm gương; đã được phủ nhiều hào quang và đã được vinh danh. Tuy nhiên, giống như “tập thể hóa” đã tan rã từ lâu, việc bà tiếp tục nhân danh chủ nghĩa xã hội để làm ăn trong thời buổi ngày nay xem ra không còn thức thời cho lắm. Nhất là khi mà mọi giao dịch đều phải có phong bì và gặp lãnh đạo địa phương, dù cho mình là ai, thì cũng cần thưa gửi. Nhưng có lẽ số phận của bà Ba Sương cũng không đến nỗi nếu hàng ngàn hecta đất của Sông Hậu không bị các nhà kinh doanh dự án tính toán “quy hoạch, phân lô”. Chưa kể, trong thẳm sâu, các nông trường viên cũng muốn có mảnh ruộng riêng thay vì làm công ăn đong tiếp tục.

“Nếu so sánh với một số vụ án tham nhũng đã được xét xử gần đây thì bản án này quả là quá bất công”, nói như Cựu Phó Chủ tịch Nước Nguyễn Thị Bình người đã từng đến nông trường Sông Hậu và gặp bà Ba Sương. Nếu như các cơ quan tố tụng đã điều tra, truy tố và xét xử bà Ba Sương như từng thực hiện lâu nay, nghĩa là có lãnh đạo, có chủ trương, thì vụ án có thể là một tín hiệu cho thấy những mô hình như bà Ba Sương không còn cần nữa. Nếu như, “nền tư pháp Cần Thơ” đã tiến bộ tới mức có thể độc lập với cấp ủy khi đưa ra phán quyết nói trên thì việc bỏ tù một phụ nữ phụng sự hết lòng như bà Ba Sương cũng thật vô cùng bất nhẫn. Nhưng, nếu như, trong số những người đương chức có ai còn nhớ tới bà Ba Sương thì cũng không nên can thiệp để thay đổi bản án mà Tòa Cần Thơ mới tuyên. Xét “nhân thân” của bà Ba Sương, Chủ tịch Nước nên ký lệnh đặc xá xóa tội cho bà Trần Ngọc Sương hoặc miễn cho bà việc chấp hành hình phạt.

Huy Đức

Cách mạng Tulip 2005-Kyrgyzstan

Các loại cách mạng mầu. Cách mạng Tulip tại Kyrgyzstan năm 2005, rồi cách mạng Nhung ở Grudia, và sau cách mạng Cam tại Ucraine.

Người lên làm tổng thổng sau cách mạng Tulip là ông Bakiyev, để rồi biến chế độ thành gia đình trị và tham nhũng nhất thế giới. Ông ra lệnh tấn công các phe nhóm đối lập nhằm dập tắt những tiếng nói tự do.

Mấy tuần qua, dân chúng Kyrgyzstan nổi dậy trong đẫm máu. Tổng thống Bakiyev đã chạy trốn. Mọi sự tàn bạo và độc tài không tránh khỏi sự trừng phạt của nhân dân, cho dù đứng sau cuộc đảo chính này có anh gấu Bắc cực.

Nhớ lại bài cách mạng Cam nên post để bạn đọc quên dần anh Osin.  HM.

Cách mạng Cam – Huy Đức

Người hùng Ukraine trong cuộc “Cách mạng Cam” năm 2004, Victor Yushchenko, chỉ nhận được hơn 5% số phiếu bầu, thua xa hai đối thủ. Ngay từ năm 2005, dân chúng đã bắt đầu thất vọng khi thấy Yushchenko chưa đưa lại được cho họ những gì đã hứa. Và sau 5 năm nhân dân Ukraine đã “sửa chữa sai lầm”.

Có người giải thích thất bại của Yushchenko là “cả tin vào phương Tây”, có người cho là ông đã “giỡn mặt con gấu Nga thời Putin”. Rõ ràng là Yushchenko đã không giỏi “đi dây” trước một tay hàng xóm đang nắm van khí đốt và cứ chực đến khi giá rét nhất lại cắt gaz lò sưởi của dân Ukraine. Thất bại của ông Yushchenko nhắc lại thất bại của Lech Walesa. Năm 1995, người dân Ba Lan cũng đã không tái bỏ phiếu cho người hùng Công đoàn Đoàn kết Walesa. Cho dù, cuộc Cách mạng mà ông tiến hành ở Ba Lan không dễ dàng như “Cách mạng Cam”. Phong trào mà ông lãnh đạo trong suốt thập niên 80, có khi đã phải trả giá bằng tù đày và máu. Nhưng người hùng trong đấu tranh không có nghĩa là khi nắm được chính quyền sẽ không làm cho dân thất vọng, người dân sẽ đổi thay khi không thấy hài lòng.

Không chỉ ở Ba Lan hay Ukraine mà ở hầu hết các nước Đông Âu, người dân đã không hoàn toàn hài lòng với những gì mà “dân chủ kiểu phương Tây” mang lại. Nhưng, không hài lòng một cách công khai và thể hiện nó bằng quyền bỏ phiếu là điều mà trước đây ở Đông Âu không bao giờ tồn tại. Năm 2005, khi người dân bắt đầu tụ tập kêu ca chính quyền mà họ vừa dựng lên, một bộ trưởng Ukraine, ông Yuriy Lustenko, đã trấn an: “Chúng ta đã từng đứng đây không phải vì lương, tiền hưu trí hay một mẩu xúc xích, thậm chí không phải vì người mà chúng ta bầu lên làm tổng thống, mà vì tự do”. Không hẳn là người dân Ukraine không hiểu bản chất của “Cách mạng Cam” như Lustenko, nhưng người dân không đóng đinh lý tưởng của họ vào chính quyền mà họ từng ủng hộ. Người dân làm cách mạng là để tìm kiếm tự do chứ không phải tìm kiếm quyền bính trọn đời cho các nhà lãnh đạo. Người dân sẽ sử dụng “tự do” để chọn ai có thể đem đến “xúc xích với tiền lương”.

Cả Walesa và Yushchenko đều thất cử sau chỉ một nhiệm kỳ. Một nhiệm kỳ là không đủ dài để một nhà đối lập tích lũy kinh nghiệm nắm quyền lãnh đạo quốc gia. Một nhiệm kỳ cũng rất ngắn để người dân sống trong môi trường bị bưng bít quá lâu trưởng thành về dân chủ. Dân trí thấp thì thật khó để vận hành dân chủ, nhưng nếu như không có dân chủ thì muôn đời dân trí cũng không được nâng lên, cho dù cả nước được “nền giáo dục vâng lời” cấp bằng tiến sỹ. Người dân ở các nước dân chủ, nhất là các nước mới có dân chủ một hai nhiệm kỳ, lựa chọn người lãnh đạo sai là một khả năng không nhỏ. Nhưng, khả năng lớn hơn là họ có cơ hội và có quyền để sửa sai. Thất bại mới đây ở Ukraine có thể chỉ là thất bại của Yushchenko chứ không phải là của nhân dân hay “Cách mạng Cam”. Bi kịch lớn nhất cho một quốc gia không phải là có cách mạng hay không mà là khi nhận ra thành quả bị tước đoạt mà người dân không làm gì được.

Huy Đức

Berlin Wall. Ảnh: Wiki.

Tuần trước, một người Đông Đức, bà Angela Merkel, vừa lên tiếng trên cương vị Thủ tướng nước Đức thống nhất cám ơn Hungary cách đây 20 năm, tháng 8-1989, đã mở cửa biên giới của mình, để cho hơn 60 nghìn người Đông Đức thoát ra, dẫn tới sự kiện bức tường Berlin sụp đổ.

Tháng 6-2004, Hoàng- một đồng đội cũ của tôi ở trường sĩ quan, cựu đại úy quân đội nhân dân Việt Nam, con trai một vị tư lệnh chiến trường nổi tiếng thời đánh Mỹ và đánh Pol Pot- lái xe chở tôi chạy từ Đông sang Tây và cuối cùng đến trước bức tường Berlin. Hoàng nằm trong số những người Việt Nam đầu tiên leo qua phía Tây, thay vì đủ kiên nhẫn để đập đổ cái mà Hoàng, cho đến ngày nay, vẫn coi là “bức tường ô nhục”.

Berlin cũng như nước Đức, sau Thế chiến thứ II, bị “xẻ làm tư” theo thỏa ước Potsdam. Cho dù Liên Xô phản đối, các nước Anh, Pháp, Mỹ sau đó vẫn trả lại quyền tự chủ cho người Đức trên phần lãnh thổ mà mình tiếp quản. “Kế hoạch Marshall” đã giúp Tây Đức phát triển rất nhanh dựa trên nền tảng tự do.

Năm 1948, Stalin ra lệnh phong tỏa, không cho vận chuyển lương thực thực phẩm từ Đông sang Tây. Nhưng vẫn không có người Tây Đức nào đi theo Stalin. Trong khi, trong suốt thập niên 50 đã có hơn 3,5 triệu người Đông Đức bỏ chạy sang Tây Đức. Ngày 1-8-1961, Tổng Bí thư Liên Xô, Krushchev, điện đàm với Ulbricht, Bí thư thứ nhất Đông Đức “đề nghị xây tường”. Ngày 12-8 năm đó, Ulbricht ký lệnh đóng cửa biên giới và “bức tường ô nhục” đã được người Đức cùng với “Hồng Quân Liên xô” nửa đêm “dựng lên lén lút”.

Bảo tàng Bức tường Berlin là một trong những bảo tàng vô cùng ấn tượng. Có thể tìm thấy ở đây những sự kiện bi thảm; nhưng, cũng có thể tìm thấy ở đây những câu chuyện hết sức li kỳ. Chỉ có với khát khao tự do con người mới có thể bất chấp sự hiểm nguy mà vượt thoát mãnh liệt đến vậy. Lượng người dân Đông Đức bị bắn chết khi trèo qua bức tường Berlin không dừng lại ở con số 1.374; mới đây, Bảo tàng vừa cho bổ sung vào danh sách này những người không phải là dân “vượt biên” mà là lính biên phòng Đông Đức. Hàng chục lính biên phòng Đông Đức đã tự sát thay vì chấp hành lệnh chính quyền bắn vào nhân dân, những người tìm kiếm tự do.

Chỉ cần đến Bảo tàng Bức tường Berlin là có thể hiểu vì sao cả Đông Âu, tràn ngập xe tăng Liên Xô, thế mà vẫn đổ; có thể hiểu vì sao Tổ chức An ninh và Hợp tác châu Âu lấy ngày “23 tháng Tám là ngày tưởng niệm các nạn nhân của chủ nghĩa Stalin và Phát xít”. Ngày 23-8-1939, Stalin đã bắt tay với Hitler, ký Hiệp ước phân chia Châu Âu. Chỉ một tuần sau, ngày 1-9-1939, Hitler đánh chiếm một phần Ba Lan; ngày 17-9-1939, Liên Xô xâm lược phần còn lại. Người của Stalin, ngay sau đó đã giết hại hàng trăm nghìn người Ba Lan và đưa hơn một triệu người Ba Lan khác lưu đày viễn xứ.

Nếu như, chủ nghĩa Hitler chỉ kịp gây tội ác trong những năm tháng chiến tranh thì chủ nghĩa Stalin lại tiếp tục hủy hoại con người ngay cả khi không còn tiếng súng. Sự hy sinh của hơn 20 triệu người Liên Xô, sự anh dũng của các tướng lĩnh, của Hồng quân là vô cùng vĩ đại. Nhưng, sự hy sinh ấy của nhân dân đã bị những người như Stalin tước đoạt. Liên Xô, quốc gia đóng vài trò quyết định trong cuộc chiến chống Phát xít, thay vì được ghi nhớ như là “giải phóng quân” đã trở thành một lực lượng chiếm đóng và đã áp đặt lên Đông Âu một chế độ tước đoạt hết những quyền tự do căn bản của con người.

Tại Đông Đức, sau 8 năm chiếm đóng, chính quyền do người Nga lập nên liên tục có những hoạt động thanh trừng nội bộ; khủng bố những người bất đồng; kiểm soát thanh niên; trong khi, thực phẩm thì khan hiếm và đắt đỏ. Sau khi Stalin chết, hơn 1 triệu người dân Đông Đức đã xuống đường biểu tình. Chính phủ Đông Đức rút chạy vào tổng hành dinh của Hồng quân Liên Xô. Chính họ đã cầu cứu và “ngoại bang” đã dùng xe tăng thẳng tay đàn áp cuộc chống đối đâu tiên của nhân dân ấy.

Tại Hungary, sau năm 1945, cuộc bầu cử dân chủ chỉ đem lại cho đảng cộng sản Hungary 17%. Nhưng ngay sau đó, “toàn quyền Liên xô”, tướng Kliment Voroshilov đã buộc một thành viên không đảng phái trao ghế Bộ trưởng Nội vụ cho László Rajk, người của đảng cộng sản Hungary. László Rajk đã lập ra cơ quan an ninh quốc gia sử dụng cách mà Hitler đã làm trong thập niên 30: vu cáo, bắt bớ, tra tấn… tiêu diệt dần đối lập. Ngày 23-10-1956, người Hungary đứng dậy hô to “không cam chịu làm nô lệ nữa”. Nhưng, ngày 4-11-1956, xe tăng Liên Xô nghiến nát cuộc chính biến sau khi máy bay ném bom xuống Thủ đô Budapest: 2.500 người Hung bị giết; 200 nghìn người khác phải trốn khỏi quê hương.

Sự ngột ngạt về chính trị và bế tắc về kinh tế trở thành tình trạng phổ biến ở Đông Âu. Năm 1967, sau khi trở thành Bí thư thứ Nhất Tiệp Khắc, Alexander Dubcek tiến hành cải cách. Dubcek cho phát triển kinh tế tự chủ hơn; các tù nhân chính trị được tha và báo chí bắt đầu có tiếng nói. Không chủ trương đa đảng, Dubcek chỉ có ý định xây dựng “chủ nghĩa xã hội nhân bản hơn”. Tuy nhiên, những nỗ lực của Dubcek càng mang lại sự thịnh vượng cho nhân dân thì lại càng gây lo lắng cho Liên Xô. Cho dù không có “nổi dậy”, đêm 20-8-1968, xe tăng Liên Xô vẫn tiến vào Praha theo sau bởi hơn 165 nghìn quân của khối Warsava.

Tại bảo tàng Bức tường Berlin, có một đoạn video gần như được liên tục phát, đó là trích đoạn phát biểu ngày 12-6-1987 của Tổng thống Mỹ Ronald Reagan: “Mr. Gorbachev, hãy phá bỏ bức tường này”. Thật khó để xác định ai là người đóng vai trò chính để kết thúc chiến tranh lạnh. Tuy nhiên, có thể bức tường Berlin đã không sụp đổ nếu như tháng 3-1989, Thủ tướng Hungary, Miklos Nemeth, khi có ý định “tháo gỡ hàng rào kẽm gai dọc theo biên giới” không nhận được tín hiệu từ ông Gorbachev: “Vấn đề an ninh biên giới là việc của ông Nemeth”.

Không có một dân tộc nào không nuôi khát vọng tự do ngay cả dưới họng súng của xe tăng và đại bác. Câu trả lời của ông Gorbachev đơn giản chỉ là trả cho người Hungary quyền tự quyết. Cái quyền mà người dân Đông Âu lẽ ra phải được hưởng kể từ 1945.

Cũng trong tháng 6-2004, tôi có đi qua một vài nghĩa trang quân Đồng Minh chết sau sự kiện Normandy. Những tấm bia ở đây nói rõ là nghĩa trang được lập bởi dân chúng địa phương góp đất và tiền để tưởng nhớ những người lính Anh, Mỹ, New Zeland, Australia… Những “nghĩa trang dân lập” ấy vẫn được gìn giữ cho đến ngày nay với hoa tươi quanh năm. Trong khi, năm 2007, Tổng thống Nga Putin bị các quốc gia lân bang đặt trước tình huống phải ký sắc lệnh lập 7 văn phòng đại diện tại Ba Lan, Hungary và các nước vùng Baltic để bảo vệ mộ của Hồng quân. Thật không phải khi đụng đến nơi tưởng niệm những người đã hy sinh. Nhưng, cái cách mà Putin cư xử với lân bang đã khiến họ nhớ lại thời Liên Xô và nhận thấy những tượng đài Hồng quân “không còn là một biểu tượng chống phát xít mà là biểu tượng của sự chiếm đóng”.

Bên cạnh những bao cát của Checkpoint Charlie, chốt gác giữa Đông và Tây Berlin, cũng luôn có hoa tươi. Có lẽ ngay chính người Mỹ, sau những chiến tranh Việt Nam, chiến tranh Iraq, cũng thèm khát hình ảnh của chính mình trên bờ biển Normandy hay ở cái Checkpoint Charlie ấy. Từng là một người lính ở Campuchia tôi hiểu, không có người lính nào sẵn sàng hy sinh nếu không nghĩ, sứ mệnh của mình là giải phóng. Nhưng, không chỉ những người đã nằm xuống, người lính thường kết thúc sứ mệnh sau khi buông súng, mà những việc có ảnh hưởng tới “các giá trị thiêng liêng” khi ấy mới thực sự bắt đầu. Một cuộc chiến không còn được coi là “giải phóng” nếu những gì mà nhân dân cuối cùng được hưởng không phải là độc lập tự do.

Huy Đức

PS. Trong lúc chờ đợi Osin đi “tìm chổi”, chủ blog rởm đăng lại vài entry hay để bạn đọc đỡ nhớ. Nội dung này lấy từ blog của một fan “ Trả lời tôi Sàigòn”. Do tính chất nhậy cảm,  xin comment một cách thận trọng. Xin cảm ơn. Blog Admin.

Đọc thêm: Những bức tường (Blog Hiệu Minh)

Cá tháng 4 ở DC

Hy vọng thế giới nói thật cả năm nên ai đó nghĩ ra ngày 1-4 cho nhân loại nói dối đôi chút để vui cười. Mở blog hôm qua thấy bác U50 thông báo “Ngày 1-4, Huy Đức ra trang Osin blog trên wordpress.com”.  U50 mà nói thì phải tin. 

Vào Quechoa thấy comment tương tự. Lần theo đường link thì thấy tên newosinblogs.wordpress.com chưa có.Chợt nghĩ ra mình đã bị lỡm và quyết tạo ra blog này trong 15 phút. Bao bạn đọc vui mừng thấy Osin tái xuất giang hồ. Đó là tin hot nhất ngày qua. 

Lời tạ lỗi và đôi điều sự thật 

Trước hết,  xin lỗi anh Huy Đức và bạn đọc, vì tôi, Hiệu Minh, tạo ra NewOsinBlogs vào ngày “Cá tháng 4”. Nhiều bạn đọc đã phát hiện ra. 

Ảnh Osin Huy Đức trong blog là thật nhưng nội dung entry là cá “1-4”. Ngôn từ trong đó không thuộc vào hàng “Huy Đức”. 

Blog Osin từ khi xuất hiện cho đến khi biến mất chưa có entry nào nói dối, trừ ngày anh bị mất chìa khóa, kẻ gian đã vào và tung tin vịt “Osin sang Mỹ định cư”. 

Cho tới thời điểm này (7:00AM, 2-4-2010), Blog Osin “giả” lên mạng một ngày đã có tới 5200 hit, gần 100 comments, Hơn hai trăm bạn tham gia thăm dò dư luận, thiết tha mong anh mở blog. Có người biết là giả nhưng vẫn chúc mừng, vì muốn thấy anh trên “võ đài” so găng. 

Blog HM có để mục “Kêu gọi Osin mở blog”, hiện có 57 phiếu kêu gọi Huy Đức “quăng bàn phím, ném chuột” vào thế giới ảo. Mà các bạn biết đó, Blog HM nhỏ nhoi có vài trăm bạn đọc hàng ngày thôi. 

Đó là sự thật về uy tín của Osin mà bao bloggers phải nằm mơ.  Ngày Blog Osin bị hack, cả thế giới ảo thực sự buồn thảm, như mất những trang viết tri kỷ sau bao năm gắn bó. 

Viết mấy dòng này gửi anh Osin để nói rằng, sự mong đợi của bạn đọc đã lên đến đỉnh điểm. Nếu anh xuất hiện thật, người ta tin có hàng trăm ngàn hít trong ngày. 

Phần còn lại do “người ở” tự quyết định. Nếu cần, HM xin trao luôn “nhà mới + chìa khóa” mà không lấy nhuận…bàn phím  

Phản hồi trên thế giới ảo 

Trên blog HM có bài “Osin mất chìa khóa” xuất bản từ hồi tháng 5-2009. Với phong cách nghiệp dư của anh IT, khuyên một cao thủ trong làng báo, không nên chút nào. Tuy thế, những cảnh báo về IT, giữ mật mã, bảo vệ blog, về cách phản hồi trên blog lại hoàn toàn chân thành. 

Hiện nay, entry này vẫn có vài chục đến hàng trăm hít hàng ngày, dù đã đăng cách đây gần 1 năm. Chứng tỏ người đọc vẫn Google Search “Osin” để  tìm anh trên mạng ảo với nỗi buồn da diết và tìm hiểu tại sao lại “cháy nhà”. 

Nhân dịp này, HM mong bạn đọc nên phản hồi trên mạng làm sao giữ cho hình ảnh blogger là những người chuyên nghiệp, có hiểu biết và có cách viết lọt tai cho cả lề trái và lề phải.  

Ảnh minh họa

Tôi đã từng tâm sự trên VNN rằng, entry viết ra có người thích, người không và kẻ thờ ơ. Phản hồi nhằm công kích cá nhân hay động cơ riêng là hoàn toàn không chấp nhận được. Dùng từ ngữ xúc phạm đến nhân phẩm của người khác càng không nên. Những từ ngữ bậy bạ, tục tĩu càng nên tránh.

Comment có thể được hàng triệu người đọc. Con người và đạo đức của người viết được cả thế giới online đánh giá và ghi vào “học bạ cache” để đời. Đó mới là nguy nan cho chính người ném đá.

Cơn bực bội nổi lên, bạn có thể trút vào comment, nhưng đừng gửi. Gửi cho bạn thân xem góp ý. Đi ra ngoài uống ly cafe hay dạo phố một chút. Quay về thế nào bạn cũng sửa hoặc xoá luôn. Chiến thắng bản thân mới khó đấy.

Hãy đặt địa vị mình vào người đọc. Liệu họ có chấp nhận ý kiến không. Viết thế liệu có quá lời hay xúc phạm.

Văn hoá online cần có luật chung về trao đổi ý kiến. Nếu không sẽ dẫn đến một khủng hoảng phản hồi “giấu mặt”. Mục đích là đưa ý kiến của mình lọt vào tai người khác. Nếu họ không nghe thì bạn đã thất bại.

Trong đời, biết bao lần ta giơ tay lên định phang ai đó nhưng lại phải hạ xuống. Đó là vì đã chế ngự được bản thân và cũng là một chiến thắng trong cuộc đời. Gửi phản hồi cũng thế, hãy nghĩ 5 phút trước khi nhấn nút send (gửi).

Làm được vài điều đơn giản đó là bạn đã giúp cho những blog như Osin, Anhbasam, Quechoa, Trương Duy Nhất… thậm chí cả mấy anh chàng mới le te vào nghề như HM sống mãi với thời gian.

Rút kinh nghiệm Blog Osin bị hack, đây là lúc người đọc cũng nên ngoái nhìn và tìm cách hành xử cho đúng với thế giới ảo, vừa mở lại vừa đóng, vừa dễ dàng lại vẫn khắt khe. Yêu người đẹp không biết giữ gìn dễ đưa đến sự chia tay chẳng mong muốn từ hai phía.

Nếu không, một lúc nào đó bạn sẽ thấy sự im lặng đáng sợ của những nhà hiền triết, mà lỗi đôi khi lại thuộc về chính sự đòi hỏi của chúng ta hay những phản hồi hơi quá. Hậu quả chỉ còn những Blog Osin “cá tháng Tư” như đã đọc hôm qua.

Kết thúc entry, xin trích comment của độc giả FAQ khi bình về blog ”lạ” này và coi như một thông điệp bạn đọc gửi anh Huy Đức :”Hình như có một điều gì đó còn cao hơn cả sự chúc mừng việc có thể xuất hiện trở lại của Blog Osin, đó là niềm hy vọng. Xin chúc cho niềm hy vọng đó của chúng ta đừng bao giờ tắt.”

Chúc các bạn vui cuối tuần. 2-04-2010.  Blog Hiệu Minh 

PS. Hy vọng, bạn đọc bỏ quá cho HM vì đã dùng ngày 1-4 nói dối để nói lên…sự thật. Blog Osin “cá” sẽ đóng cửa khi thu thập đủ 1000 chữ ký thăm dò.

Danh sách các “nạn nhân” ngày 1-4-2010. Quechoa bị nặng nhất cũng dễ hiểu vì các bạn văn thơ dễ tin người…

Osin chủ blog

Osin mải đi chơi nên mất chìa khóa. Kẻ gian nhặt được và vào xóa mất toi blog của tôi. Từ bấy đến nay, Osin thất nghiệp theo đúng cả nghĩa đen và nghĩa bóng.

Được các bạn động viên nên tôi đã lập blog này vào đúng ngày 1-4, ngày anh Quê Choa kêu gọi nói dối, anh Nguyễn Trọng Tạo kêu gọi nói thật.

Để nói lý do tại sao mất chìa khóa, xin đăng lại entry của Hiệu Minh. Anh ấy cảnh báo từ hồi tháng 5-2009 nhưng đúng là tôi đã bỏ ngoài tai mới nên nông nỗi mất hết tài sản, nhà cửa.

Nhưng cũng phải nói thật, các comment đã làm Osin bị chủ hành cho điêu đứng. Vì thế, trong thời gian tới, đề nghị các bạn cẩn thận hơn. Cảm ơn nhiều.

Blog Osin mất chìa khóa